Cú sốc Văn hóa

Cú sốc lớn nhất đối với đa phần du học sinh Việt Nam là phải… tự lập. (Dù ai cũng đã chuẩn bị tinh thần cho việc này). Khác với ở Mỹ và các nước phương Tây, trẻ em thường được cha mẹ tập cho tính tự lập từ bé. Cũng bởi được bảo bọc quá kỹ càng nên du học sinh Việt Nam rất khó lựa chọn được cách ứng xử thích hợp với những hoàn cảnh mới lạ và đầy cám dỗ trên con đường du học.

Sốc thuận

Phải sang đến một xã hội khác mới thấy rõ rằng trình độ ngoại ngữ của du học sinh Việt Nam quả thật rất… tệ. Mức độ tự tin trong giao tiếp thì gần như bằng không. (Dù ở nhà rất oai!). Điều đó khiến có bạn sẽ cảm thấy thật lạc lõng vì không thể hòa nhập được và ngày càng thu mình vào vỏ ốc của chính mình. Đồng thời, du học sinh Việt Nam thường có khuynh hướng co cụm trong nhóm đồng hương với nhau. Điều này khiến cho du học sinh bỏ qua cơ hội tiếp xúc một cách tối ưu với những kiến thức và cơ hội quý giá mà chỉ khi ra nước ngoài họ mới có được. Thế nhưng, những du học sinh khó giao lưu với các sinh viên đến từ nước khác thì lại không tránh khỏi việc bị các bạn cùng quê hương, những người ít giao lưu với các sinh viên nước ngoài, chê trách là “sính ngoại” và kỳ thị đồng hương.

“Giấc mơ du học” đối với nhiều bạn trẻ và các phụ huynh đa phần là những tưởng tượng về một “viễn cảnh huy hoàng” khi được tiếp xúc với những nền văn hóa mới, những xã hội có trình độ văn minh hơn hẳn. Tuy nhiên, trên thực tế thì hầu hết du học sinh thường gặp phải một số rắc rối giống nhau trong việc hòa nhập với môi trường đa quốc tịch và đa văn hóa khi đi du học. Và khi đã qua được cơn choáng đầu tiên có cái tên là “sốc văn hóa” này, rất nhiều người trong số họ lại phải chịu một “chấn động” còn lớn hơn, đó là tình trạng “sốc ngược” khi đã quen được với xã hội văn minh mới lại phải quay về “tái hòa nhập” ở quê nhà.

Ở một khía cạnh khác, có rất nhiều trường hợp du học sinh “thoát” được khỏi sự kiểm soát của gia đình đã muốn “thử” qua tất cả những chuyện mình chưa bao giờ biết, chưa bao giờ làm khi còn ở nhà. Điển hình là tiệc tùng, nhậu nhẹt, nhảy nhót và “sống thử”… Đó chỉ là những chuyện trong cộng đồng du học sinh Việt Nam với nhau.

Còn với xã hội, không ít du học sinh thổ lộ rằng mình “quá choáng” vì xã hội hiện đại ở Mỹ, ở Nhật hay ở Úc con người đối xử với nhau có phần “lạnh lùng” quá. Cuộc sống nói chung là buồn tẻ vì mọi người đều tất bật, ít giao tiếp với nhau. Mọi thứ đều được “share” tối đa, để đảm bảo tính bình đẳng nhưng lại không phải là thói quen thường thấy ở người Việt. Rồi những quy tắc văn minh tối thiểu như xếp hàng, nhường chỗ, mua hàng sale và ngay cả chuyện ứng xử ra sao với… súc vật cũng là những khác biệt văn hóa có thể khiến cho du học sinh phải “sốc nặng” và nếu không cẩn thận, rất dễ nhận được những ánh nhìn… kỳ thị cả người bản xứ.

Sốc ngược

Cú sốc thuận đối với du học sinh đã là một cửa ải khó vượt qua, nhưng với nhiều người, cú “sốc ngược” khi kết thúc hành trình du học, quay về “tái hòa nhập” cộng đồng mới thật là “khủng khiếp”. Sốc vì mãi mới quen được với cảnh ngăn nắp, trật tự, văn minh, sạch sẽ ở nước ngoài thì vừa bước chân xuống sân bay đã choáng váng bởi sự ồn ào, chen lấn bất lịch sự, xả rác bừa bãi… Choáng vì đi chợ mua đồ không như đi siêu thị bên Tây, không cẩn thận là bị “chửi” ngay. Mà có đi mua đồ siêu thị thì cũng không khá hơn, nhân viên mặt lạnh như bom lại mất lịch sự. “Ngã bổ chửng” vì ngay cả việc quay lại trường cũ làm thủ tục, giấy tờ cũng bị “bĩu môi” làm khó dễ… Stress nặng bởi tinh thần “mang những gì học hỏi được về xây dựng đất nước” đã bị nhân viên trong trường cùng một cơ quan nhà nước cho rằng “chỉ được cái khoe mẽ chứ tài cán gì. Lại cậy cái mác du học đây”…

Thậm chí choáng vì “ông bà bô” mình cũng thoải mái xả rác sang cửa nhà hàng xóm, cho chó đi “bĩnh” ở cột điện mà mình góp ý hay tranh luận gì lại còn bị mắng là “đừng có cậy”đi Tây” về mà dọa mẹ”. Đa phần các nhà khoa học nghiên cứu về tâm lý đều cho rằng hội chứng “sốc văn hóc ngược” (reverse culture shock) còn nặng nề hơn tình trạng sốc văn hóa, và hầu như du học sinh nào cũng gặp phải. Đến nối trước khi du học sinh  về nước còn nhận được khuyến cáo rằng phải chuẩn bị sẵn tinh thần “sốc” khi tái hòa nhập với cộng đồng ở quê nhà. Thế nhưng, phần lớn du học sinh không mấy ai nghĩ rằng mình sẽ sốc khi về nước, nơi mình đã “quá hiểu” vì có đến 20 năm “sinh ra và lớn lên ở đó”. Thế là “sốc nặng”.

Và điều đáng quan tâm nhất là đa phần những cú sốc văn hóa ngược đến từ sự khác biệt quá lớn về cách thức, phong cách làm việc, tiêu chuẩn chuyên môn ở Việt Nam đã hạn chế các cựu du học sinh ứng dụng hiệu quả các kiến thức và kỹ năng học tập được ở nước ngoài. Điều đó cũng lý giải cho một thực trạng rất đáng tiếc: du học sinh khi trở về nước rất khó tìm được việc làm vừa ý trong một cơ quan nhà nước. Phần lớn họ làm cho các công ty nước ngoài, hoặc tiếp tục đi… du học, ở một trình độ cao hơn.

Tốt nhất là phải hòa đồng

Theo kinh nghiệm của các cựu du học sinh, để khắc phục tình trạng sốc văn hóa, các bạn sắp du học nên tìm hiểu về văn hóa, phong tục tập quá và một số thông tin thiết yếu của nước mà bạn sắp đến. Và đặc biệt là không nên “tưởng tượng” quá nhiều viễn cảnh màu hồng khi bạn không có những thông tin cụ thể. Đồng thời, cũng cần hiểu thật rõ về văn hóa Việt Nam để tạo sự trao đổi văn hóa khi đối mặt với một môi trường mới lạ. Cần chuẩn bị một tâm lý chủ động ứng phó với những khác biệt về văn hóa và trước những nét văn hóa mới có thể làm bạn sốc, hãy tạo ra cảm giác hào hứng khám phá hơn là sợ hãi chui luôn vào vỏ ốc.

Tuy nhiên, cũng nên cân nhắc để chọn lựa những cách ứng xử thích hợp với những cái mới chứ cũng không nên quá hăm hở khám phá để “lĩnh” luôn cả những tác động xấu từ sốc văn hóa. Hãy xác định mục tiêu sống một cách tích cực và cụ thể. Khi bạn đã xác định rõ giá trị của mình và những giá trị văn hóa mà mình trân trọng thì sẽ tránh được những ảnh hưởng xấu của môi trường mới khi bắt đầu cuộc sống xa nhà. Hội chứng sốc văn hóa ngược thường nặng nề hơn cả “sốc văn hóa xuôi”. Bởi vậy, bạn càng cần chuẩn bị nhiều hơn cho mình về mặt tinh thần. Bạn nên ý thức được một điều rằng, bạn đã thay đổi rất nhiều, trong khi, rất có thể, xã hội quê nhà vẫn chưa thực sự thay đổi gì nhiều, trừ những bước tiến đáng trân trọng về kinh tế. Sau những năm học tập và sinh sống ở nước ngoài, bạn đã có những thói quen, cách hành xử và thậm chí cả những giá trị nhận thức mới và chúng có độ vênh nhất định với thực tế tại quê nhà.

Cách tốt nhất là thường xuyên giữ liên lạc với gia đình, bạn bè để cùng trao đổi thông tin và cập nhật các vấn đề của đời sống ở qurr hương; đồng thời, giữ được mối liên hệ chặt chẽ với mọi người ở nhà để khi trở về không bị cảm giác lạc lõng. Nhưng hãy cố gắng giữ được những thói quen văn minh mà bạn đã học hỏi được chứ cũng không cần cố gắng “tái hòa nhập” 100%. Bởi nếu thế thì bạn đi du học để làm gì?!

(Theo Netlife)